Een inkijkje in de staatsexamens
Geen enkel examen is hetzelfde. Dat is precies wat mijn werk als examinator staatsexamens voortgezet onderwijs (vo) zo bijzonder maakt. Regelmatig reis ik naar examenlocaties in het land om mondelinge examens af te nemen. En elke examendag levert weer nieuwe ontmoetingen, inzichten en verhalen op. Veel mensen hebben eigenlijk geen idee hoe een staatsexamen verloopt. Daarom neem ik jullie graag mee naar een examendag die mij is bijgebleven.
Zoals altijd begin ik een examen met een controle van de identiteit van de kandidaat, een praatje en even kort bespreken hoe iemand zich voelt. Heeft iemand al andere examens gehad? Is er spanning? Of misschien juist vertrouwen? Vaak merk je dat zo'n ontspannen start helpt om de zenuwen iets te verminderen.
Tijdens een examen zijn we niet op zoek naar wat een kandidaat níet weet, maar juist naar wat iemand wél kan laten zien. Soms gaat dat gemakkelijk en helemaal vanzelf en soms is het best een opgave die flexibiliteit vraagt van mij als examinator.
Op een warme zomerdag in juli reisde ik af naar een vso-school in Harreveld. Op deze kleine examenlocatie stonden slechts twee examens gepland. Eerst een mondeling examen Engels waarbij ik het verslag opstelde van het verloop van het examen. Daarna een biologie-examen waarbij ik de vragen aan de kandidaat mocht stellen.
Bij het examen Engels presenteerde de kandidaat een poster en vertelde enthousiast over de voetbalcultuur in Engeland. Hoewel ik zelf geen grote voetbalfan ben, wist de kandidaat zo bevlogen te vertellen dat ik bijna zin kreeg om zelf een wedstrijd in Engeland te gaan bezoeken. Het examen werd afgesloten met een mooie voldoende.
Daarna was het tijd voor het biologie-examen.
Vooraf kregen mijn collega en ik te horen dat deze kandidaat tijdens gesprekken soms kon dichtklappen. Een waardevolle tip, want juist dan is het belangrijk om goed aan te voelen wat een kandidaat nodig heeft.
We begonnen met het onderwerp Stevigheid en beweging. Dat ging prima. Ook de eerste vragen bij Zintuigen verliepen goed. Maar toen kwam een vraag waarbij de kandidaat even niet op een begrip kon komen. Ik zag haar onrustiger worden. Ze begon te wiebelen op haar stoel en haar blik ging naar beneden.
Op zulke momenten moet je als examinator snel schakelen.
In plaats van door te vragen op losse feiten koos ik ervoor om een inzichtsvraag te stellen. Ik vroeg hoe reflexen werken en wat de functie van de pupilreflex is. Meteen veranderde er iets. De kandidaat kon het goed uitleggen, kreeg zichtbaar meer vertrouwen en hervond haar rust.
We konden verder.
Ook bij het laatste onderwerp, Voeding en vertering, liep ze opnieuw vast op een aantal reproductievragen. Ze wist bijvoorbeeld niet direct welke rol speeksel speelt of wat er precies in de maag gebeurt. Maar opnieuw bleek dat ze het inzicht wel degelijk bezat. Toen ik vroeg waarom de vakken van de Schijf van Vijf niet even groot zijn, gaf ze een heldere uitleg over het belang van verschillende voedingsstoffen. Ook kon ze goed uitleggen waarom de oppervlakte van onze darmwand zo groot is.
Het resultaat? Een mooie voldoende.
Dat is misschien wel de essentie van mondeling examineren. Natuurlijk stellen we alle relevante vragen. Maar achter elk examen zit vooral een mens. Soms weet een kandidaat de feiten even niet terug te halen, terwijl het begrip en inzicht er wel degelijk zijn. Juist dan is het belangrijk om ruimte te creëren voor wat iemand wél kan laten zien.
En toen kwam voor mij de echte kers op de taart.
Aan het einde van de examendag vertelde de begeleider van deze kandidaat hoe zij het examen had ervaren. Haar reactie was kort, maar bleef me bij: 'Die mevrouw was echt heel lief. Ze stelde me zo op mijn gemak.' Dat compliment betekende misschien nog wel meer dan de voldoende die uiteindelijk op papier kwam te staan.
Want examens gaan over kennis en vaardigheden. Maar voor mij gaan ze ook over iets anders: ervoor zorgen dat kandidaten zich gezien voelen en de kans krijgen om te laten zien wat ze kunnen.
Naast mijn werk als examinator ben ik docent biologie in het voortgezet onderwijs, decaan, vertrouwenspersoon en collegelid bij het CvTE. In al die rollen staat voor mij één vraag centraal: hoe kunnen we leerlingen zo goed mogelijk helpen om hun talenten te laten zien en verder te groeien?